انکولوژی دقیق و شخصیسازیشده
به مرکز انکولوژی دقیق و شخصیسازیشده ما خوش آمدید
در مرکز ما، پروتکلهای درمان سرطان بر اساس ویژگیهای زیستی و ژنتیکی منحصربهفرد هر بیمار طراحی و اجرا میشوند. تیم تخصصی ما، به رهبری پروفسور دکتر موتلو دمیرای و با همراهی شش متخصص ژنتیک سرطان و کادر مجرب پرستاری انکولوژی، تا کنون نتایج نقشهبرداری ژنتیکی بیش از ۲۵۰۰ بیمار را با دقت تحلیل کرده است. با کشف تفاوتهای زیستشناسی هر تومور، برای هر بیمار برنامهای درمانی، همگام با پیشرفتهترین و بهروزترین رویکردهای جهانی تدوین میگردد.
در ادامه، شما را با جزئیات خدمات ارائهشده در مرکزمان بیشتر آشنا میکنیم:
انکولوژی شخصیسازیشده چیست؟
هدف بنیادین انکولوژی دقیق، تحقق این اصل است درمان درست، برای بیمار درست، با مؤثرترین دوز و در مناسبترین زمان. اگرچه این هدف در روشهای سنتی مانند شیمیدرمانی و پرتودرمانی نیز مدنظر بود، اما رویکردهای گذشته فاصله بسیاری با مفهوم واقعی «شخصیسازی درمان» داشتند.
دلیل این دگرگونی و تحول بزرگ در پیشرفتهای شگرف علمی و فناورانه ریشه دارد. از جمله مهمترین نقاط عطف این مسیر میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. پروژه ژنوم انسانی: با تکمیل این پروژه در سال ۲۰۲۱، نقشهبرداری دقیق از بیش از ۲۱,۰۰۰ ژن محقق شد که درک علل ژنتیکی سرطان و دیگر بیماریها را دگرگون کرد
۲. فناوری توالییابی ژنومی: پیشرفت در این فناوری، امکان خوانش سریع، دقیق و مقرونبهصرفه DNA و RNA را فراهم آورد.
۳. دسترسی به آزمایشهای جامع: آزمایشهای ژنتیکی که پیشتر بسیار محدود و پرهزینه بودند، امروزه بهطور گستردهتری در دسترس بیماران قرار دارند.
۴. توسعه داروهای نوین: در سالهای اخیر، روند تایید داروهای ضدسرطان شتاب چشمگیری یافته است؛ بهطوریکه سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) که در سال ۲۰۰۰ تنها یک داروی جدید را تایید کرده بود، در سال ۲۰۲۰ این تعداد را به ۱۸ دارو رساند. بیشتر این داروها شامل مولکولهای هوشمند (درمانهای هدفمند) و ایمونوتراپی هستند که مستقیماً بر سازوکارهای مختلشده در سلولهای سرطانی تمرکز دارند.
همگام با این پیشرفتها، پروفایلسازی جامع ژنومی (CGP) با بهرهگیری از تکنیکهای توالییابی نسل جدید (NGS) به استانداردی بالینی تبدیل شد. بررسی همزمان DNA و RNA تومور، تحلیل عمیقتر رفتارهای زیستی و ریزمحیط تومور را امکانپذیر کرده و امکان شناسایی اهداف درمانی جدید نظیر HER2, EGFR, BRAF, ALK, KRAS, PD-L1 را فراهم آورده است.
پروفایلسازی جامع ژنومی (CGP) چیست؟
این فرآیند، یک آزمایش پیشرفته است که ساختار ژنومی DNA و یا RNA سلولهای سرطانی را با جزئیات کامل بررسی میکند تا مسیر درمان بیمار شخصیسازی شود. با این ارزیابی دقیق، دشمن روبهروی خود را بهتر میشناسیم و استراتژی درمانی را مستقیماً بر اساس نقاط ضعف آن تنظیم میکنیم.
تاثیر CGP بر دگرگونی انکولوژی مدرن:
- تغییر پارادایم درمانی: رویکرد سنتی «درمان بر پایه عضو» جای خود را به «درمان بر پایه زیستشناسی تومور» داده است. امروزه رویکردهای تومور-اگنوستیک (Tumor-agnostic) به پزشکان اجازه میدهند دارویی را که پیشتر تنها برای ملانوم با جهش BRAF V600 تایید شده بود، برای سرطان ریه یا تیروئید با همان جهش به کار ببرند.
- انتخاب دقیق ایمونوتراپی: تصمیمگیری در مورد استفاده از ایمونوتراپی (بهتنهایی یا در ترکیب با شیمیدرمانی و داروهای هدفمند) نیازمند شناخت دقیق از رفتار زیستی و ریزمحیط تومور است.
- گزینش داروهای هدفمند (هوشمند): امروزه بیش از ۱۰۰ داروی هدفمند در انکولوژی به کار میروند. اثربخشی این داروها مستقیماً به پروفایل ژنتیکی تومور وابسته است و تجویز آنها بدون این دادهها، شانس موفقیت را بهشدت کاهش میدهد.
- بهینهسازی شیمیدرمانی: انجام آزمایش ژنتیک به معنای حذف قطعی شیمیدرمانی نیست. نتایج CGP نشان میدهند که تومور بیمار به کدام دسته از عوامل شیمیدرمانی حساسیت یا مقاومت نشان خواهد داد.
فرآیند درمان در مرکز ما چگونه است؟
برای تعیین مناسبترین استراتژی درمانی، مراحل زیر با دقت طی میشوند:
۱. مشاوره اولیه: در این نشست، پیشینه پزشکی، درمانهای قبلی و گزارشهای جراحی و پاتولوژی بیمار با دقت بررسی میشود. همراه داشتن مدارک پیشین (گزارشهای بیوپسی، سوابق درمان، فایل های تصویربرداری مانند PET/CT و بلوکهای پارافینی حاوی نمونه تومور) در تسریع این روند بسیار موثر است.
۲. انتخاب آزمایش و روش نمونهگیری: بسته به وضعیت بیمار، یکی از دو روش زیر برای ارزیابی ژنتیکی انتخاب میشود:
- بیوپسی بافتی: استفاده از نمونه بافت تومور (از بلوکهای پاتولوژی قدیمی یا نمونهبرداری جدید).
- بیوپسی مایع (Liquid Biopsy): ارزیابی DNA/RNA و سلولهای توموری آزاد در خون، از طریق یک آزمایش خون ساده
۳. کنترل کیفیت نمونه: نمونههای ارسالی ابتدا از نظر «کفایت بافت تومورال» و کیفیت DNA/RNA ارزیابی میشوند. در صورتی که کیفیت نمونه مطلوب نباشد (که حتی در بهترین مراکز پاتولوژی نیز محتمل است)، ممکن است نیاز به نمونهگیری مجدد باشد. برای جلوگیری از اتلاف وقت در این شرایط، معمولاً یک درمان موقتِ تجربی تا زمان آمادهشدن نتایج آغاز میگردد.
تحلیلهای انجامشده در پروفایلسازی جامع ژنومی
یک برنامه درمانی بینقص، نیازمند تجمیع تمامی دادههای زیر است:
- توالییابی DNA و RNA: ارائه اطلاعات حیاتی درباره نحوه شکلگیری و پیشرفت تومور.
- ارزیابی PD-L1: بررسی سطح این پروتئین مهاری که یکی از اصلیترین شاخصها برای پیشبینی پاسخ تومور به ایمونوتراپی است.
- تحلیل بیان RNA (Transcriptomics): مشخص میکند کدام ژنها در تومور فعالترند.
- امتیاز HRD نقص در نوترکیبی همولوگ: ارزیابی اختلالات سیستم ترمیم DNA که حساسیت تومور را به داروهای مهارکننده PARP بهویژه در سرطانهای پستان و تخمدان نشان میدهد.
- تستهای تکمیلی (IHC): در صورت نیاز، بررسی مارکرهایی نظیر گیرندههای هورمونی (ER, PR, AR)، Her-2، FOLR1 و ALK درخواست میشود.
تمامی این آزمایشها در آزمایشگاههای معتبر بینالمللیِ مورد تایید سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) انجام میشوند و نتایج معمولاً ظرف ۲ هفته آماده میگردند. پس از آن، پرونده وارد مرحله بررسی در بورد مولکولی تومور میشود که ۷ تا ۱۰ روز زمان میبرد.
بورد مولکولی تومور (MTB) و گزارش کوریشن (Curation)
در مرکز ما، تیمی چند رشتهای شامل شش متخصص زیستشناسی سلولی و مولکولی و ژنتیک سرطان به سرپرستی پروفسور دکتر موتلو دمیرای، پرونده هر بیمار را با دقت ارزیابی میکنند. دادههای خام ژنومی با جدیدترین مقالات علمی تطبیق داده شده و هر پرونده دستکم دو بار در نشستهای بورد مولکولی تومور (MTB) بررسی میشود.
در نهایت، یک گزارش کوریشن (Curation Report) جامع به صورت کتبی به بیمار ارائه میگردد که شامل موارد زیر است:
- تحلیل دقیق جهشها و مسیرهای سلولیِ مختلشده.
- معرفی داروهای هدفمند و ایمونوتراپیهای منطبق با این جهشها (بر اساس دادههای بالینی و پیشبالینی).
- بررسی مکانیسمهای احتمالی مقاومت دارویی.
- در موارد پیچیده، پرونده در کمیسیون های علمی ملی و بینالمللی مورد بحث قرار می گیرد. (توجه: در موارد نادری که به دلایل اپیژنتیک جهش قابلهدفی یافت نشود، گزینههای استاندارد درمانی با شفافیت کامل به بیمار پیشنهاد می شود).
استراتژیها و پیشنهادهای درمانی
درمانهای پیشنهادی ما فراتر از راهنماهای کلاسیکِ عضومحور هستند. هدف ما، یافتن اثربخشترین ترکیب دارویی بر اساس ساختار زیستی تومور است؛ بنابراین ممکن است دارویی که برای سرطان پروستات تایید شده، در صورت تطابق ژنتیکی، برای یک بیمار مبتلا به سرطان پستان تجویز شود.
- پوشش بیمهای و رضایت آگاهانه: برخی از درمانهای پیشنهادشده توسط بورد مولکولی (بهویژه مصارف خارج از راهنما یا Off-label) ممکن است تحت پوشش سازمان تامین اجتماعی نباشند و تهیه آنها بر عهده بیمار خواهد بود. برای آغاز این دسته از درمانها، امضای فرم رضایت آگاهانه و درک کامل شرایط الزامی است.
- تهیه داروها: در مرکز ما، تنها داروهای وریدی که در واحد شیمیدرمانی روزانه تزریق میشوند توسط بیمارستان تامین میگردند. تهیه سایر داروهای تجویزشده از داروخانههای سطح شهر بر عهده بیمار است.
درمانهای موضعی مکمل
در صورتی که درمان سیستمیک اثربخش باشد اما یک یا چند کانون توموری محدود همچنان به رشد خود ادامه دهند، میتوان از درمانهای موضعی مانند پرتودرمانی، فرسایش با امواج رادیویی (RFA)، کرایوتراپی (انجماد) یا جراحی به عنوان درمان مکمل استفاده کرد.
فرآیند پیگیری فعال و مدیریت مقاومت دارویی
سرطان یک بیماری پویاست. ممکن است توده سرطانی تحت تاثیر درمان، جهشهای جدیدی برای مقاومت در برابر داروها ایجاد کند. به همین دلیل، پیشرفت بیماری در تصاویر رادیولوژی ممکن است نشانگر شکلگیری کلونهای سلولی جدید با زیستشناسی متفاوت باشد. در چنین شرایطی، ارزیابی مجدد از طریق نمونهبرداری بافتی یا بیوپسی مایع (معمولا از طریق خونگیری) ضرورت مییابد. آزمایش مجدد ژنتیکی به ما نشان میدهد که کدام جهشها از بین رفتهاند و چه مقاومتهای جدیدی شکل گرفتهاند، تا بر اساس آن خطوط درمانی بعدی با بالاترین دقت طراحی و اجرا شوند.