بیوپسی مایع و MRD در پیگیری سرطان پستان: شناسایی عودی که هنوز دیده نمی‌شود، ماه‌ها زودتر در خون

پژوهش بالینی جامعی که در مجله Journal of Clinical Oncology Precision Oncology منتشر شد، نشان داد تحلیل‌های بیماری باقی‌مانده مولکولی (MRD) که پس از درمان سرطان پستان در مراحل اولیه روی خون انجام می‌شوند، در شناسایی خطر عود (بازگشت) بیماری از ماه‌ها پیش، توان پیش‌بینی و ارزش بالینی بالایی دارند. به شکل علمی تایید شد که در بیماران مبتلا به سرطان پستان در مراحل اولیه که جراحی و شیمی‌درمانی را به پایان رسانده‌اند، به لطف پایش DNA توموری در گردش خون (ctDNA)، می‌توان عودهای متاستاتیک را مدت‌ها پیش از آشکار شدن در تصویربرداری‌های رادیولوژیک شناسایی کرد.

۱. سامانه هشدار زودهنگام در سرطان پستان با بیوپسی مایع، بدون نیاز به بافت تومور

یکی از بزرگ‌ترین نگرانی‌ها در درمان سرطان پستان این است که حتی اگر درمان‌های نخستین با موفقیت به پایان برسند، ریزمتاستازهایی که با چشم دیده نمی‌شوند در بدن باقی بمانند و بیماری سال‌ها بعد عود کند. در این پژوهش که بر داده‌های ۲ ساله پژوهش SUCCESS-A استوار است و زیر چتر انجمن انکولوژی بالینی آمریکا (ASCO) انجام شده، نمونه‌های خون ۳۱۳ بیمار مبتلا به سرطان پستان در مراحل اولیه که پس از شیمی‌درمانی بدون بیماری باقی مانده بودند، با روش بیوپسی مایعی که بدون نیاز به بافت تومور (tissue-free) انجام می‌شود بررسی شدند.

نتایج چشمگیر این پژوهش به شرح زیر است:

• شناسایی زودهنگام از ماه‌ها پیش: در ۹۴٫۴ درصد بیمارانی که مثبت بودن ctDNA (MRD) در آنان با بیوپسی مایع شناسایی شد، در ادامه پیگیری عود متاستاتیک پدید آمد. این آزمون به طور میانگین ۷٫۹ ماه پیش از آنکه متاستاز در تصویربرداری (PET-CT، MR و مانند آن) دیده شود، از آن خبر داد.
• ویژگی بالا (۹۹٫۶ درصد): میزان هشدار نادرست این آزمون بسیار پایین بود؛ در ۹۹٫۶ درصد بیمارانی که دچار عود نشدند، نتیجه آزمون کاملا منفی بود.
• مزیت آزمونی که به بافت تومور نیاز ندارد: بزرگ‌ترین برتری این روش آن است که به بلوک بافت توموری پیشین بیمار نیازی ندارد. به‌ویژه برای بیمارانی که با دریافت شیمی‌درمانی نئوادجوانت (پیش از جراحی) تومورشان کاملا از بین رفته است (پاسخ کامل پاتولوژیک) یا نمونه بافتی‌شان تمام شده است، این تحلیل مولکولی بر پایه متیلاسیون که روی خون انجام می‌شود، سهولت مهمی فراهم می‌کند.

۲. خطر عود سرطان پستان و MRD بر حسب زیرگونه

سرطان پستان یک بیماری یکدست و واحد نیست؛ به زیرگونه‌های زیستی گوناگونی مانند سرطان پستان سه‌گانه منفی (TNBC)، سرطان پستان با گیرنده هورمونی مثبت (HR+/HER2-) و سرطان پستان HER2 مثبت تقسیم می‌شود. این پژوهش پویایی پایش MRD با بیوپسی مایع را در این زیرگونه‌ها نیز آشکار کرد:

• سرطان پستان سه‌گانه منفی (TNBC): در بیماران مبتلا به TNBC، که از نظر زیستی سیر سریع‌تری دارد، حساسیت آزمون‌های ctDNA که در یک سال پیش از عود انجام شده بودند ۱۰۰ درصد بود. سیگنال MRD که در خون شناسایی می‌شود، در این نوع تهاجمی امکان مداخله سریع و زودهنگام را فراهم می‌کند.
• سرطان پستان با گیرنده هورمونی مثبت (HR+/HER2-): از آنجا که در این گروه عود ممکن است حتی سال‌ها بعد نیز رخ دهد، پیگیری منظم با بیوپسی مایع در گرفتن عودهای دیرهنگام و جهش‌های مقاومتی مانند ESR1 که ممکن است در برابر درمان‌های اندوکرین (هورمونی) پدید آیند، نقشی حیاتی دارد.

۳. تجربه کلینیک ما در پیگیری سرطان پستان با MRD و بیوپسی مایع

این پژوهش منتشرشده داده بسیار مهمی برای دنیای انکولوژی ارائه می‌کند. در کلینیک ما، فناوری‌های MRD (بیماری باقی‌مانده مولکولی) و بیوپسی مایع را در پیگیری بیماران مبتلا به سرطان پستان که شرایط مناسب دارند به کار می‌بریم.

ما به عنوان مرکزی که تا امروز بافت تومور بیش از ۲۵۰۰ بیمار را با پروفایل‌سازی جامع ژنومی (CGP) بررسی کرده است، به خوبی می‌دانیم که موفقیت درمان در سرطان پستان تنها با جراحی و شیمی‌درمانی به پایان نمی‌رسد. رویکرد پیگیری مولکولی که در کلینیک ما اجرا می‌شود بر این پایه‌ها استوار است:

• نقشه‌برداری مولکولی ۳۶۰ درجه: در لحظه نخستین تشخیص، تومور بیمارانمان را نه تنها با پنل‌های محدود، بلکه با جامع‌ترین آزمون‌ها مانند توالی‌یابی اگزوم کامل (WES) و توالی‌یابی ترانسکریپتوم کامل (WTS) بررسی می‌کنیم. همه نقاط ضعف تومور و رمز ژنتیکی آن را استخراج می‌کنیم.
• پایش MRD (بیماری باقی‌مانده مولکولی): پیگیری بیماران مناسب مبتلا به سرطان پستان را که درمانشان به پایان رسیده است، با آزمون‌های پیشرفته MRD انجام می‌دهیم که در جست‌وجوی ردهای بیماری در سطح مولکولی‌اند. در این فرایند پایش، اگر بافت توموری پیشین بیمار در دسترس باشد، آزمون‌هایی را که مستقیما همین بافت را مرجع قرار می‌دهند (tumor-informed) نیز فعالانه به کار می‌بریم؛ و در مواردی که بافت وجود ندارد یا ناکافی است، از تحلیل‌هایی که روی خون انجام می‌شوند (tissue-free) بهره می‌گیریم. با تجربه ژرفی که در هر دو روش پایش MRD داریم، هدف اصلی ما این است که پیش از آنکه متاستاز به اندام‌ها گسترش یابد و در تصویربرداری دیده شود، عود را در سطح سلولی زودهنگام بگیریم.
• شناسایی کلون‌های مقاومت و مداخله زودهنگام: هنگامی که مثبت بودن MRD در خون شناسایی می‌شود، نخست با انجام یک آزمون ژنتیکی تازه برای بیمار، کلون‌های مقاومتی را که بیماری پدید آورده است تعیین می‌کنیم. سپس بورد مولکولی تومور ما، که به رهبری پروفسور دکتر موتلو دمیرای از شش متخصص ژنتیک سرطان و تیم پزشکان باتجربه ما تشکیل شده است، این کلون‌های مقاومت را به طور ژرف تحلیل می‌کند. با تعیین داروهای هوشمند و درمان‌های ترکیبی که می‌توان در برابر این هدف‌های تازه به کار برد، می‌کوشیم بیماری را بی‌آنکه منتظر پیشرفتی قابل مشاهده در تصویربرداری بمانیم، در همان سطح مولکولی مهار کنیم.

نتیجه

گرفتن زودهنگام عود احتمالی سرطان پستان در همان مرحله سلولی و مداخله یک گام جلوتر از بیماری، در گرو به‌کارگیری به‌موقع فناوری و داده‌های مولکولی است. با خواندن درست این رمزهای سلولی نهفته در خون، به ارائه فرایند پیگیری ایمن‌تر، مبتنی بر شواهد و ویژه هر فرد به بیمارانمان ادامه می‌دهیم.

برای دریافت اطلاعات درباره پایش مولکولی سرطان پستان با MRD و بیوپسی مایع، می‌توانید با کلینیک ما تماس بگیرید.

منابع و مطالعه بیشتر

• پژوهش SUCCESS-A: Friedl, T. W. P., Fasching, P. A., Hartkopf, A. D., Tesch, H., Lorenz, R., Heinrich, G., ... & Janni, W. (2026). Clinical Relevance of Post-Treatment Circulating Tumor DNA Detection in Early Breast Cancer Using a Tissue-Free Epigenomic Assay: A 2-Year Landmark Analysis. JCO Precision Oncology, 10, e2600095.